31.03.2009
24 Nisan 2009’da Ermeni soykırım şehitlerin anma günü olarak işaretlediğinin 90 yıldönümü olur. Mart 1919’da, İstanbul’da Ermeni soykırımı kananlar birkaç aydınların inisyatifle özel komisyonu kuruldu. Komisyonun temel amacı Soykırımın dördüncü yıldönümün için anma törenleri örgütlemesiydi. “Onbir Nisan’ın yas törenin encümeni” adlı meşhur olan komisyonu 13 üyeden ibaretti: Evpime Avetisyan, Zaruhi Galamkeryan, Mari Stambulyan, Perçuhi Parsamyan, Arpiar hanım, Tigran Zaven, Merujan Parsamyan, Hakob Siruni, Gevorg Mesrop, Tagvor Sukiasyan, dok. Barseğ Tinanyan, Şahan Perperyan ve Hovhannes Poğosyan. Bunların inat gayretlerle K.Polis’te(İstanbul’da) birinci kez soykırımın şehitlerin anısı büyük bir şekilde andı. Ermeni yazar, söylevci, toplum eylemcisi Hakob Siruni bunun hakkında kendi hatıralarında yazmış… “Yaptığımız yas töreni geleneksel oldu. O günden 24 Nisan milli yas simge oldu”.
Komisyonun kararıyla anma seremonileri 11/24 Nisan’da olmalıyacak, fakat galiba Ermeni Patriğin rahatsızlıktan dolayı bir günle ertelenmiştir.
12/25 Nisan 1919’da İstanbul’un Bera mahallesindeki S. Erordutyun kilisesinde Mesrop Yepiskop Naroyan’ın yöneticiyle Ermeni soykırımın şehitlerin ‘hogehangist töreni’ gerçekleştirilmiş. Türkiye’de Ermeni Patriği Zaven Eğiayan kendi söylevde özellikle demiştir… “Bütün o şehitleri toprakta ötürülen buğday taneleridir. Onlar büyümeliyecek, pek çok netice vermeliyecek…”
“Vercin lurı” (Son haberi) gazetesinde Ermeni gazeteci Hakob Ter-Hakobyan şu günün manasın hakkında özellikle yazmış: “Bugün bizim yüreklerimiz pek çok kıymetli insanların olmadığının dertten ezilirken, mütevazı yas töreniyle sevgilerimizin için bir defa da ağlarkan… onlardan ayrılmaktan dört güç senelerin boşuluğu birden keser, ve biz … çok derin kucaklamakla onlara selam verir ve öpüşüruz…”
Gündüzleyin kilisede toplanılmış kalabalık Çeşme mahallesindeki Ermeni Avetarançakan S. Erordutyun kilisesiye yerleştirilmiş. Orada ‘hogehangist töreni’den’ sonra, söylevlerle, deyimlerle, dinsel müziğiyle “yas töreni” seremonisi gerçekleştirildi. “Yas törenin encümeni” isminden Şahan Perperyan ilk sözü söyledi, sonra Ermeni partilerinin temsilcileri Vahan Zeytuntsyan ve prof. H. Hakobyan, Tabipler Kurumundan dok. Khancyan, Muallim Kurumundan Gevorg Mesrop v.s. söz almışlar. Söylevleri şehit aydınların şiirleriyle ve yas müziğiyle durdurulmuştur. Yas günle ilgili olarak Teodik müdürlüğüyle “11 Nisan’ın Anıtı” adlı, onların biyografıları, fotoları ve yayımsız sayfaları ile “K.Polis’in (İstanbul’un) ve ilçelerin şehit aydınların yas çelengı olarak” kitabı (1919, İstanbul, O. Arzumanyan yayınevi) yayımlamıştır.
K.Polis’te(İstanbul’da) gerçekleştirilmiş Ermeni soykırım şehitlerin andığının için birinci bu anma seremonisi bir tek değildi: 24 Mart 1919’da yine Bera’daki S. Erordutyun kilisesinde Birinci Dünya Savaşında şehitlenmiş Amerikalı misyonerlerin uğrunda Ermeni Patriği ‘hogehangist töreni’ yenilemiştir. Ayinde Turkiye’deki Amerika elçiliğinin yüksek konuklar Heykı Bay ve Fauel Bey, “The Times” gazetecisi, yüzbaşı Penet ve diğerler iştirak etmşiler. Ertesi günde, 25 Mart’ta Vatikan Ermeni Katolik kilisesinde Papa onayıyla Ermeni soykırımın şehitlerin için uğrunda aynı seremoni olmuş. Seremonide İtalya’daki Ermeni diasporadan başka, Papa temsilcisi olarak birkaç Kardinallar ve Piskoposlar, İtalya hükümetinin üyelerinden Eğitim bakanı M. Lucatti, Meclis başkanı Lombardo, Dışişleri bakanın yardimcısı, İtalya’daki Fransa elçisi ve diğer memurlar iştirak etmişler.
24 Nisan resmen anma ve yas günü dayanma kararı yalnız 2 sene sonra kabul edilmiş. 1921’de Ermeni Katoğikosu özel kondak ile K.Polis’te(İstanbul’da) Ermeni Patriğe “Dünya Savaşında bizim binlerce şehitlerin uğrunda” 11/24 Nisan milli yas günü olarak ifşa ederek bundan sonra şu günü (24 Nisan) Ejmiatsin takvimde yas günü olarak yazıldığını ve Patrik takviminde de yazacağını diyor. 23 Nisan’da Patrik özel genelge ile İstanbul’daki bütün Ermeni yayın evilere “Bundan sonra S. Katoğikosun emriyle savaşta ve tehcirde kurbanların uğrunda İstanbul’lu aydınların veya türlü turlü isimlerle günler yerine yalnız bir gün olacak” yazılmış. 24 Nisan 1919’da (Tsağkazard günü). K.Polis’teki(İstanbul’daki) bütün Ermeni kiliselerinde “Ermenilerin tehcir ve şehitlerin uğrunda” Patriğin emriyle ‘hogehangist töreni’ gerçekleştirilmiş. ‘Hogehangist töreni’den’ sonra şehrinin Bera ve Samatia mahallelerinin tiyatro salonlarında özel “yas törenleri” olmuşlar. Ayinde Ermeni soykırımı yaşayan bir kaç Ermeni aydınlar ve ruhaniler (Eğişe Arkep. Duryan, Hraç Ervand, A.Mikayelyan, Hovsep Ter-Margaryan ve diğerler) toplayan halkına Soykırımın suçsuz şehitlerin anısı daima unutmaması ve ümitin kesmemesi beyanatta bulunarak söz almışlar.
