19. yüzyılda özellikle Milli Anayasaını kabul ederek (1863) Batı Ermeniler çok engellere rağmen kendi milletin iç hayatını düzenlemesine başladılar. Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni kültürel, eğitim kurumların ve çocuk yuvaların teşkil etmeye izni çok zor alındığı bellidir.
Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk çocuk yuvalarו 1888/89’da Doğu Ermenistan’dan gelen öğretmen Gayane Mağakyan tarafından Gatı köyde kuruldu. Onun çabalarıyla Constantinople’de, Batı Ermenistan’ın ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Ermeni çok yerleşim yerlerinde böyle çocuk yuvalarו kuruldular.
20. yüzyıldan itibaren Batı Ermenistan’ın taşra merkezlerinde, sonra da köylerindeki bütün okullarında 5-7 yaşlı çocuklar için iki cinsel çocuk yuvalarו olmuş. En iyi örneği Kharrbert kenttir. Orada 20. yüzyılda her mahallede çocuk yuvasו olmuş, Smbatyan kız okulu, Mezre milli okulu ve Yeprat koleji mezunları eğitici olarak çalışmışlar.
Bu döneminde Ermeni millet terbiye ve eğitim genel komitesini (“Eğitim Kurulu”) en iyi kadın eğiticilere özel belgeleri vermiş.
1908’de Anayasaını ilan etmesini Batı Ermeniler arasında büyük coşkunluğu yarattı. O eğitim sistemi orijinal hareketi haline getirerek, benzeri cesur kuruluşların önüne yol açtı. Ermeni aydın gençleri çabalarıyla kurulan Eğitim ve Kültür teşkilatları ve örğütleri işine büyük ölçüde katkıda bulundular. Onların genel amacı Ermeni farklı illerinde çocuk yuvalarו ve okulları kurulmasıdı, eğitime ve aydınlığa yayılmasıdı. Bu teşkilatları sayısında Constantinople’de “Andznver kuruluşu”, Sebastya’da “Senekerimyan”, Kharbert’te “Smbatyan ve Hogeser(Tasalar)”, Huseynik’te “Andznver”, Mezre’de “Usumnasirats(Araştırmasever) ve Azgasirats(Milletinsever)”, Çmşkatsak’ta “Vardanyan”, “Ararat okulu”, ‘Dprotsasirats Arevelyan(Doğu Okulusever)”, Erzurum’da “Artznyan”, “Usumnasirats(Araştırmasever)”, “Intertsasirats(Okumasever)”, “Sisakan”, Bursa’da “Usumnasirats(Araştırmasever)” ve diğerler. Yabancı misyonerleri Türkiye’ye girişi de yardım etti. Kendi faaliyetinin başında onlar Ermeniler için eğitim konusunda seçeneği meydana çıkararak, birçok iki cinsel çocuk yuvası, ilk ve orta okulu ve liseleri açtılar.
Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni ilk okulları üzerine istatistik ayrı bilgilerin olmadığına rağmen, adı geçenlerin büyük kısmını ilk ve orta okullara bağlı olarak faaliyet göstermişler, bunların ciddi bir sayısı olduğu tahmin edebiliriz (yakın 100 çocuk yuvası).
Khardert’te Aziz Hakob çocuk yuvası 1900'ler
Feke’de ilk okulunun ve çocuk yuvasının öğrencileri,1912
Rodosto Tagavor mahallesindeki Hovnanyan okulun çocuk yuvası, 1896
Adabazar Aziz Hreştakapet mahallesindeki çocuk yuvası grubu, 1900’ler
Adabazar Aziz Hreştakapet mahallesindeki çocuk yuvası grubu, 1912
Krtaser(Öğrenimsever) çocuk yuvası mezunları, 1904-1905
Garataş’ta çocuk yuvası fotoğrafı, 1900’ler
Eotemiş’te çocuk yuvası fotoğrafı, 1920
Talas’ta “Azganver” teşkilatının çocuk yuvası fotoğrafı, 1900’ler
Yedovkya’da (Tokat) çocuk yuvası fotoğrafı, 1910-1912
Talas Vari mahallesindeki çocuk yuvası fotoğrafı, 1914
Amasya Savayit Ermeni mahallesindeki çocuk yuvası fotoğrafı, 1904
Amasya’da çocuk yuvası fotoğrafı, 1910
Amasya’da çocuk yuvası fotoğrafı, 1912
Partizak’ta çocuk yuvası çocukları, 1895
Yeprat kolejin çocuk yuvası fotoğrafı, 1900’ler
Khardert’te çocuk yuvası fotoğrafı, 1900’ler
Yozğat’ta çocuk yuvası fotoğrafı, 1900’ler
Bardiman’da çocuk yuvasının mezunların tek fotoğrafı (1915)
Bu dershanenin çocukları yazda sürgün gittiler.
Fotoğraf sahibiden (yukarıdan ikinci sıradaki sağa doğru) başka hepsi öldürmeye bilincinde olmuş.
O bu zaman 6 yaşındaydı.
Kadın öğretmen Zabel de galiba kurtarılmış, çünkü Constantinople’ye dönmüş.
