Home Map E-mail
 
Eng |  Հայ |  Türk |  Рус |  Fr  

Հիմնական էջ
Գլխավոր
Պատվիրակություններ
Կայքի քարտեզ
Հետադարձ կապ
Կապ մեզ հետ
Հղումներ
Նախօրեին
Հայոց պատմություն
Լուսանկարներ
Հայոց Եղեռնը
Ցեղասպանություն
Հայոց Եղեռնը
Ժամանակագրություն
Լուսանկարներ
100 պատմություններ
Քարտեզագրում
Մշակութային եղեռն
Հիշի՛ր
Վավերագրեր
Ամերիկյան
Անգլիական
Գերմանական
Ռուսական
Ֆրանսիական
Ավստրիական
Թուրքական

Հետազոտում
Մատենագիտություն
Վերապրողներ
Ականատեսներ
Մամուլ
Մեջբերումներ
Դասախոսություններ
Ճանաչում
Պետություններ
Կազմակերպություններ
Տեղական
Արձագանք
Առաքելություն
Տնօրենի ուղերձը
Մամլո հաղորդագրություն
Էլ.թերթ
Հոդվածներ
Հարցազրույցներ
Նորություններ
Գիտաժողովներ
Միջոցառումներ ՀՑԹԻ-ում
Գրքի տարի 
Լեմկինի կրթաթոշակ 
Կրթաթոշակառուները 
   Թանգարան
Թանգարանի մասին
Այցելություն
Մշտական ցուցադրություն
Ժամանակավոր
Օն լայն  
Հիշատակի բացիկներ  
   Ինստիտուտ
Գործունեությունը
Հրատարակություններ
ՀՑԹԻ հանդեսներ  
Գրադարան
ՀՑԹԻ հավաքածուները
   Եղեռնի հուշահամալիր
Պատմությունը
Լուսանկարներ
Հիշատակի օր
ՀՑԹԻ հիմնադրամ
 

Armenian General Benevolent Union
All Armenian Fund
National Academy of Sciences of Armenia
Public Radio of Armenia
Armenian News Agency
ARMEDIA  Information, Analytical Agency
Inhomage
armin
armin
armin
armin
armin
1000000lives




Նորություններ

ԹՈՒՐՔ-ՔՐԴԱԿԱՆ ՎԱՅՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆԵՐԻՑ ԽՈՒՍԱՓԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՁՄՌԱՆ ՑՐՏԻՆ ՍՏԻՊՎԱԾ ԷԻՆՔ ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԶՈՐՔԻ ՀԵՏ ՆԱՀԱՆՋԵԼ

ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ
7 ՕԳՈՍՏՈՍԻ 1916Թ., ՀԻՆ ՆԱԽԻՋևԱՆ

01.06.2017


Խաչատուր Գրիգորյանը Սալմաստի Մահլամ գյուղից էր, ուր հաստատվել էր 25 տարի առաջ քրդական բռնություններից փախչելով: Հերթական անգամ թուրք-քրդական վայրագություներից խուսափելու համար ձմռան ցրտին ստիպված էին ռուսական զորքի հետ նահանջել: 300 տուն ունեցող գյուղում միայն 250 մարդ է մնացել: Նրանք էլ սպանվել են տեղ հասած թուրքերի և քրդերի ձեռքով: Ջարդից տասը օր հետո գաղթածներից մի քանիսը վերադարձել են ու տեսել դաժանությունների հետքերը:

Պատմողն է Խաչատուր Գրիգորեան` Սալմաստի Մահլամ գիւղէն, այժմ կապրի Քեարիմ բէյ-Դիզա գիւղին մէջ:

Պատմողը 25 տարի առաջ, քրտական բռնութիւնէն փախած և հաստատուած է Սալմաստի Մահլամ գիւղին մէջ: Դեկտեմբերի վերջերուն, 1914 թ., երբ ռուսները Աղբակէն նահանջեցին, թիւրք-քրտական վայրագութիւն-ներուն զոհ չերթալու համար, պարտաւորուեցանք ձմռան սաստիկ եղանակին ամբողջովին տուն ու տեղ, մեր ամբողջ շարժական ու անշարժ կալուածքը, 300 տունէ բաղկացած գիւղը թողել հեռանալ: Միայն 44 տուն մնացին՝ մօտ 250 անձով, իսկ մեկնողներէն եղան ընտանիքներ, որոնց մէջ մէկ և աւելին մնացին գիւղը. ուրեմն գիւղը մնացողներուն թիւը ընդամէնը 288-300-ի կը հասնէր:

1915 թ. մարտի 22-ին Վանի նախկին նահանգապետ Ջևտէթ պէյը կառավարական կանոնաւոր զօրքերով, ռուսերու նահանջէն վերջ Սալմաստ կը թափուին: Քիւրտերը կը սկսին տուները թալանել, բնակիչները ջարդել, բնակարանները կրակի տալ: Ջևտէթի զօրքերը տղամարդիկը կը հաւաքեն, ութեակներով, տասնեակներով կը կապկպեն և կապուածները շարքով կը գնդակահարեն: Յետոյ թափուած դիակները պատի մը տակ կը հաւաքեն, պատը վրանին կը փլցնեն: Ջևտէթի մասնաւոր հրահանգով չարաչար կը սպանեն մեր գիւղի քահանան` Տ[էր] Վարդան Մաթևոսեանը, յետոյքէն փայտ կը մտցնեն, ճակատի ու դէմքի կաշին կը քերթեն, մօրուքէն կը կախեն, ականջները մորթած թևերէն կը կախեն, միմիայն քահանայի իրանին վրայ խէնչալի 12 հարուած կը հասցնեն: Այս մասին գլխաւորապէս Խանասորի կռուի քիւրտ դահիճներէն Շարաֆ պէկն է, որ իր ամբողջ թոյնը թափեց հայ ժողովուրդին վրայ: Կոտորուեցան 100-115 անձ: Սպաննուեցան մեր գիւղի նշանաւոր մարդոցմէ Դանիէլ Նիկողոսեան, Տ[էր] Վարդան Մաթևոսեան, Գաբրիէլ Մելիք-Յովսէփեան, իր որդին` Մեսրովբ Դաբրիէլեան, Յակոբ Ալթունեան, Սայաթ Մելիք-Ալոյեան:

Ջարդերէն 10 օր յետոյ, ապրիլի 2-ին, մենք գիւղը գացքինք, Հաւթվանի և Խոսրովայի մէջտեղը փլցուած այգիի պատը, ուր ծածկուած էին ջարդուածներուն դիակները, բացինք, աչքովս տեսայ Տ[էր] Վարդան քահանայի խոշտանգուած, այլանդակուած դիակը:

Հասարակական ականաւոր գործիչներէն Ենովք Իսրայէլեանի ականջները, դեռ ինքը ողջ կտրած էին, նոյնպէս և շրթունքներն ու աչքերը հանած էին: Նոյն տանջանքներով էին սպաննուած Յովհաննէս Քիշմիշեանը, Սաֆար Առաքելեանը և ուրիշներ:

Ապրիլի 2-ին, 1915 թ., երբ մենք Երկիր վերադարձանք` մեր երկրին վիճակը իմանալու, այդ ատեն հաւթվանցոց, հալասարցոց, փայաջուկցիներու և մի քանի սալմաստցիներու հետ հաշուեցինք, որ սալմաստցիները մինչ այդ կոտորուած էին 786 հոգի: Նոյն 1915 թ. մայիսի սկիզբները թուրքերու յարձակում գործելու ատեն կրկին անգամ Սալմաստի շրջանին մէջ կոտորած եղաւ: Յայտնի չէ թիւը այս երկրորդ կոտորածի ատեն, բայց ինչքան գիտենք, մօտ 400 հոգի այս երկրորդ կռուին են կոտորուած: Ամբողջ Սալմաստի կանայք հաւաքած են, բռնաբարած, միայն մեր գիւղէն 3-ը տարած են: Մնացածները մեծ մասամբ կոտորուեցան, ողջ եղածները թուրք-քիւրտերու ճիրաններէն ազատուեցան երբ որ Անդրանիկը ետ մղեց թուրքական յարձակումները:

Սալմաստցիները մեծ մասամբ վերադարձած են, որոշ թուով սալմաստցիներ կան միայն Երևանի, Թիֆլիսի, Բաքուի և Ռոստովի շրջաններուն մէջ:
Մենք 5 հոգի էինք, 3 զոհ տուինք:

Պատմողը` Խաչատուր Գրիգորեան, 50 տարեկան անգրագէտ մարդ մըն է, որու փոխարէն կը ստորոգրէ նոյն գիւղացի Խաչատուր Գրիգորով:
[Գրի առնող` Համբարձում Գալուստեան]

ՀԱԱ, ֆ. 227, ց. 1, գ. 424, թ. 12 և շրջ, բնագիր, ձեռագիր:
Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում. Վերապրածների վկայություններ, փաստաթղթերի ժողովածու, հ. 3, Էրզրումի, Խարբերդի, Դիարբեքիրի, Սեբաստիայի, Տրապիզոնի նահանգներ, Պարսկահայք, ՀԱԱ, Երևան, 2012, էջ 379 – 381:













ՀԵՏԵՎԵ՝Ք ՄԵԶ



ՎԻՐՏՈՒԱԼ ԹԱՆԳԱՐԱՆ

ԼԵՄԿԻՆԻ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿ

Lemkin
ՀՑԹԻ ՄԵԿՆԱՐԿՈՒՄ Է
2018Թ. ՌԱՖԱՅԵԼ ԼԵՄԿԻՆԻ
ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿԸ

ՀԱՏՈՒԿ ՆԱԽԱԳԻԾ

100photo
100 ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՉԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ


ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

brand book
Ժամանակավոր ցուցադրություններ՝ Հայոց ցեղասպանության թեմայով
Հայոց ցեղասպանության թեմային նվիրված տարբեր խորագրերով ժամանակավոր ցուցադրությունները շահեկանորեն կնպաստեն հայկական ու միջազգային լսարաններում սույն թեման խոր և հանգամանալի ներկայացնելուն, կծառայեն կրթադաստիարակչական նպատակների:

ՀԻՇԻ՛Ր

remember
Մուրադ Կյուրիկյան, Սեբաստիայի հայտնի հնչակյան գործիչներից: 1915 թ. ձերբակալվել է: 40 օր բանտում անասելի չարչարանքների է ենթարկվել և դաժանաբար սպանվել: Հայոց ցեղասպանության զոհ:

Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության միջազգային հանդես  

Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության միջազգային հանդես

Հայաստան, Երևան, 0028
Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր
Հեռ.: (374 10) 39 09 81
Ֆաքս: (374 10) 39 10 41
    2007-2016 © Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ     Էլ.հասցե: info@genocide-museum.am