|
ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ԴԵՍՊԱՆ ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄԻ ԶԵԿՈՒՑԱԳԻՐԸ ՌԵՅԽՍԿԱՆՑԼԵՐ ԲԵԹՄԱՆ-ՀՈԼՎԵԳԻՆ
17 ՀՈՒՆԻՍԻ 1915Թ.
Հայ բնակչության տեղահանումը իրենց տներից արևելյան Անատոլիայի շրջաններում և նրանց վերաբնակեցումը այլ շրջաններում իրականացվում է դաժանորեն...
...Ակնհայտ դարձավ, որ հայերի տեղահանությունը բխում է ոչ միայն ռազմական հանգամանքներից: Ներքին գործերի նախարար Թալեաթ բեյը վերջերս անկեղծ հայտարարեց այդ մասին դոկտոր Մորցմանին, որն այժմ ծառայում է կայսերական դեսպանությունում: Թալեաթն ասաց, որ «Բարձր Դուռը մտադիր է օգտվել համաշխարհային պատերազմից, որպեսզի ամբողջովին երկիրը մաքրի ներքին թշնամիներից` տեղի քրիստոնյաներից այնպես, որ այլ երկրներն իրենց դիվանագիտական միջամտությամբ չխանգարեին դա անել: Այդ միջոցառումը կծառայի Թուրքիայի բոլոր դաշնակիցների և հատկապես գերմանացիների շահերին և վերջիններս էլ այդպիսով կկարողանան ամրապնդվել»...
ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ԴԵՍՊԱՆԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՏԱՐ ՀՈՀԵՆԼՈԵ-ԼԱՆԴԵՆԲՈՒՐԳԻ ԶԵԿՈՒՑԱԳԻՐԸ ՌԵՅՍԿԱՆՑԼԵՐ
ԲԵԹՄԱՆ-ՀՈԼՎԵԳԻՆ
25 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ 1915Թ.
...Վերջերս ստացվեց հետևյալ հեռագիրը պարոն Ռյոսլերից, որը թվագրված է սույն ամսի 18-ով:
«Վերջին մի քանի օրերի ընթացքում այստեղ ոտքով արևելքից եկան հայ կանանց և երեխաների բազմաթիվ շարասյուններ, որոնք գտնվում էին սովամահության եզրին և պետք է ուղարկվեին ավելի հեռու, եթե չմահանային այստեղ այս օրերի ընթացքում: Բարձր Դռան հրամանը ձեռնպահ մնալ նրանց տեղահանությունից, ովքեր դեռևս գտնվում են իրենց տներում, հանդիսանում է բացահայտ կեղծիք, քանի որ նրանցից մի քանիսին այդ իմաստով կարելի է համարել կասկածելի և դա հաճախ օգտագործվում է իբրև պատրվակ հայերի տեղահանության համար:
Հակառակ այդ հրամանի, զինծառայողների ընտանիքների համար չեն անում բացառություն: Նմանապես դաժանորեն տեղահանում են ծանր հիվանդներին: Տեղահանվածների շարասյունները շարժվում են դեպի Դեյր-էլ-Զոր և Մոսուլ: Չնայած Բարձր Դռան հավաստիացումներին, ամեն ինչ ուղղված է հայ ժողովրդին ոչնչացնելուն:
Հայերը խնդրել են ինձ կրկին այդ ամենի մասին հայտնել Ձերդ գերազանցությանը»:
Կ. ԵՎ Թ. ԳԼԽԱՎՈՐ ՇՏԱԲԻ ՏԵՂԵԿԱՏՈՒ ԲՅՈՒՐՈ
ՔԱՂՎԱԾՔՆԵՐ Կ. ԵՎ Թ. ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԵԿՈՒՑԱԳՐԵՐԻՑ
ՀԵՐԹԱԿԱՆ ՀԱՄԱՐԸ 1
ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍԻ Կ. ԵՎ Թ. ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆ
ԱՄՍԱԹԻՎ 12/9
Բովանդակության համառոտագրություն.
Հայերի վիճակը Թուրքիայում հուսահատական է, թվում է, որ թուրքական կառավարությունը նախատեսել է ամբողջ հայկական ցեղի ոչնչացումը:
Հաշտության կնքման ժամանակ և դրանից հետո Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և Անգլիան հայերի դեմ թուրքական կառավարության գործած նողկալի սարսափների համար մեղադրելու են նրան:
Կշտամբանքը սակայն մեծ մասամբ նաև Գերմանիային է հասել, որին թուրքական կառավարության բոլոր գործողությունների հետ համերաշխություն են հակառակորդները վերագրում:
ՀԱՅԵՐԻ ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄՆԵՐԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ
ՏԵՐԱՊԻԱ, 10 ՀՈՒԼԻՍԻ 1916Թ.
ԿԱՅՍԵՐԱԿԱՆ ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ
ԴԵՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ N 368
ԹԱԳԱՎ. ՍՈՒՐՀԱՆԴԱԿԻ ՄԻՋՈՑՈՎ
Հայերի հետապնդումները արևելյան նահանգներում թևակոխել են իրենց վերջնական փուլը:
Թուրքական կառավարությունը թույլ չտվեց իրեն խանգարել Հայկական հարցի լուծումը հայ ցեղի ոչնչացման ճանապարհով իր ծրագրի կատարմանը ո՞չ մեր միջնորդությունների, ո՞չ ամերիկյան դեսպանի և պապական լեգատի, ինչպես նաև Անտանտի կողմից սպառնալիքների, առավել ևս արևմուտքի հասարակական կարծիքը հաշվի առնելու միջոցով: Այժմ նա պատրաստվում է ձուլել և ցրել առաջին տեղահանությունը վեապրած հայերի վերջին մնացորդները: Ընդ որում, խոսքը վերաբերվում է հյուսիսային Սիրիայում (Մարաշ, Հալեպ, Ռաս-ուլ-Այն), ինչպես նաև Փոքր Ասիայի որոշ խոշոր բնակավայրերում (Անգորա, Կոնիա) մնացածներին, հատկապես նրանց, ովքեր այնտեղ են հանտնվել տեղահանության հետևանքով, կամ էլ ավելի շուտ այնտեղ տեղափոխվածներին: Սակայն հնաբնակների շրջանում, ինչպես նաև, կաթոլիկ և բողոքական հայերի շրջանում այժմ կատարվում են «զտումներ», թեև Բարձր Դուռը կրկին խոստացել է խնայել այս վերջիններին: Այս մնացածները մասամբ տեղահանվում են ավելի հեռու Միջագետք, իսկ մասամբ էլ ենթարկվում են մահմեդականացման:
Ռաս-ուլ-Այնի համակենտրոնացման ճամբարը, որը դեռ ապրիլի վերջերին հաշվում էր 2000 բանտարկյալներ, ամբողջությամբ «զտվել է», Դեր-Զոր անցնելու ճանապարհին առաջին շարասյունը ենթարկվեց հարձակման և ոչնչացման: Ենթադրվում է, որ մյուսների հետ վարվել են նույն ձևով:
Մարաշում և Հալեպում տեղահանությունը ընթանում է մեծ թափով: Մարաշում չխնայվեցին նույնիսկ այն ընտանիքները, որոնք ունեին ներքին գործերի նախարարի բնակվելու հատուկ թույլտվությունը: Դիարբեքիրում իր գործունեությամբ հայտնի վալի Ռաշիդ բեյը Անգորայում զբաղված է նրանով, որ փնտրում է վերջին հայերին (ներառյալ կաթոլիկներին) և տեղահանում նրանց: Նույն ձևով վարվում էին Էսքիշեհիրում և Իզմիթի շրջակայքում դեռ մնացած բողոքական և կաթոլիկ հայերի հետ: Չնայած պաշտոնական անձանց բոլոր ժխտումներին, հայերի հետապնդման այս վերջին փուլում մեծ դեր է խաղում մահմեդականացումը:
Արդեն ապրիլի կեսերին քահանա Քրիստոֆելը, Սվազից հայտնում է, որ Էրեգլիում ինքը տեսել է վերջին հայ քրիստոնյաներին, այնտեղից մինչև Սվազ յուրաքանչյուր բնակավայր հիմնավորապես «զտված է» կամ աքսորված, կամ կրոնափոխ արված, կամ ոչնչացված է: Այլապես ոչ մի տեղ չէր լսվում որևէ հայկական հնչյուն:
ՄԵՏԵՐՆԻԽ
|
