Home Map E-mail
 
Eng |  Հայ |  Türk |  Рус |  Fr  

Հիմնական էջ
Նորություններ
Առաքելություն
Տնօրենի ուղերձը
Կապ մեզ հետ
Նախօրեին
Հայոց պատմություն
Լուսանկարներ
Մտավորականներ
Հայոց ցեղասպանություն
Ցեղասպանություն
Հայոց ցեղասպանության մասին
Ժամանակագրություն
Լուսանկարներ
100 պատմություններ
Քարտեզագրում
Մշակութային ցեղասպանություն
Հիշի՛ր
Վավերագրեր
Ամերիկյան
Անգլիական
Գերմանական
Ռուսական
Ֆրանսիական
Ավստրիական
Թուրքական

Հետազոտում
Մատենագիտություն
Վերապրողներ
Ականատեսներ
Միսիոներներ
Մամուլ
Մեջբերումներ
Դասախոսություններ
Ճանաչում
Պետություններ
Կազմակերպություններ
Տեղական
Արձագանք
Իրադարձություններ
Պատվիրակություններ
Էլ. թերթ
Հոդվածներ
Գիտաժողովներ
Օգտակար հղումներ
   Թանգարան
Թանգարանի մասին
Այցելություն
Մշտական ցուցադրություն
Ժամանակավոր
Օն լայն  
Շրջիկ ցուցադրություններ  
Հիշատակի բացիկներ  
   Ինստիտուտ
Գործունեությունը
Հրատարակություններ
ՀՑԹԻ հանդեսներ  
Գրադարան
ՀՑԹԻ հավաքածուները
   Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր
Պատմությունը
Հիշողության պուրակ
Հիշատակի օր
 

Armenian General Benevolent Union
All Armenian Fund
Armenian News Agency
armin
armin
armin
armin
armin




Նորություններ

ՓԱՆՈՍ ԹԵՐԼԵՄԵԶՅԱՆ 155․ ՎՐՁԻՆԸ ՓՈԽԱՐԻՆԵԼՈՎ ԶԵՆՔՈՎ



Հայոց պատմության մեջ կան դեպքեր և հերոսներ, որոնք երբեք անցյալ չեն դառնա, քանի որ այդ հերոսների ու իրադարձությունների մեջ է դրսևորվում հայ ժողովրդի յուրովի նկարագիրը: Նման պատմական դեմքերից է արևմտահայ ազատագրական պայքարի հերոս, Վանի ինքնապաշտպանության մասնակից, հայտնի գեղանկարիչ Փանոս Պողոսի Թերլեմեզյանը, ով իր կյանքի երիտասարդության շրջանը՝ քսանից երեսուն տարեկան հասակը, նվիրաբերեց իր ժողովրդի ազգային ազատագրության գործին:

Փանոս Թերլեմեզյանը ծնվել է 1865 թ. մարտի 11-ին Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում:

Թերլեմեզյանները Մոկսից եկել և բնակություն էին հաստատել Վանի Այգեստան արվարձանում:

Փանոս Թերլեմեզյանը նախնական կրթությունը ստացել է տեղի տարրական դպրոցում: Աշակերտական նստարանից սկսել է նկարել և դպրոցում ձեռք է բերել «նկարչի» համբավ. երազել է նկարիչ դառնալ, պատկերել շրջապատի սիրած մարդկանց, հայրենի բնությունը, ազատ լինել իր բոլոր մտորումներում:

1881-86 թթ. կրթություն է ստացել Մկրտիչ Փորթուգալյանի հիմնած Վանի Կենտրոնական վարժարանում, որը եղել է ժամանակի բացառիկ դպրոցներից մեկը, ուր հավաքվել են մեծամասամբ Եվրոպայում ուսում առած, առաջադեմ հայացքներով տոգորված մանկավարժներ ու մտավորականներ:

Դպրոցն ավարտելուց հետո Թերլեմեզյանը որոշ ժամանակ զբաղվել է ուսուցչությամբ՝ դասավանդելով աշխարհագրություն, գեղագրություն և գծագրություն:

Մկրտիչ Փորթուգալյանը 1884 թ․ իր 12 շրջանավարտներով հիմնում է «Գործակցական միություն» անունով մի կազմակերպություն, որը հիմնականում պիտի զբաղվեր մանկավարժական, հայրենասիրական-դաստիարակչական գործունեությամբ, սակայն այդ «Գործակցական միությունը» երիտասարդների ջանքերով դառնում է Արմենական կազմակերպության կորիզը, որին անդամագրվում է դեռ այն ժամանակ պատանի Փանոս Թերլեմեզյանը:

1895-97 թթ. Թերլեմեզյանը սովորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի Ակադեմիայում: 1897 թ․ թուրքական իշխանությունների ջանքերով ձերբակալվել է և աքսորվել Ռևելի (Տալլին) բանտը, որտեղից վեց ամիս հետո, իբրև քաղաքական հանցագործի, տեղափոխել են Մետեխի բանտ, այնտեղից էլ աքսորվել է Պարսկաստան:

1899 թ. Թերլեմեզյանը նոր անձնագիր ստանալով Խրիմյան Հայրիկի օրհնությամբ և օժանդակությամբ մեկնում է Փարիզ, որտեղ ընդունվում է Ժյուլիան ակադեմիա, սովորում մինչև 1904 թ․՝ աշակերտելով Ժան-Պոլ Լորանսին, Բենժամեն Կոնստանին:

Ակադեմիան ավարտելուց հետո իր պրոֆեսորները ջանում են նրան պահել Փարիզում, բայց Թերլեմեզյանն որոշում է վերդառնալ հայրենիք. ինքը չէր կարող ապրել առանց հայրենիքի և հայրենիքն էլ սպասում էր իր զավակին:

Թերլեմեզյանը դրսևորում է բացառիկ ունակություններ՝ համատեղելով ստեղծագործական բեղուն գործունեությունը հանրային-քաղաքական գործունեության հետ:

1910 թ․ Թերլեմեզյանը հաստատվում է Պոլսում: Այնտեղ հանճարեղ Կոմիտասի հետ ապրում է մի հարկի տակ՝ տան երկրորդ հարկում Կոմիտաս վարդապետն էր, երրորդ հարկում՝ Թերլեմեզյանն՝ իր արհեստանոցով: Այդ տանն էին հավաքվում ժամանակի հայտնի և առաջադեմ մտավորականներից Կոմիտասը, Դանիել Վարուժանը, Սիամանթոն, Երվանդ Օտյանը, Գրիգոր Զոհրապը, Ռ. Սևակը, Երուխանը և այլոք:

1912 թ. Թերլեմեզյանը Կոմիտասի հետ մեկնում է վերջինիս ծննդավայր Կուտինա, որտեղ էլ ստեղծում է Կոմիտասի հայտնի դիմանկարը՝ ծառի տակ նստած, երաժշտական գործիքը կողքին, խորասուզված նոտաների ընթերցանության մեջ:

Թերլեմեզյանի հուշերից տեղեկանում ենք, թե ինչպես սուլթանի արարողապետը ծանոթանում է Կոմիտասի հետ և դիմում Թերլեմեզյանին՝ խնդրանքով, որպեսզի Կոմիտաս վարդապետը որևէ բան նվագի իր համար:

Կոմիտասի Շուբերտի երգից հետո, թուրք դիվանագետը չկարողանալով զսպել իրեն, ձեռքը սեղանին է խփում և ասում. «Գրողը տանի, ութ հարյուր տարվա պետություն ենք ցարդ այդպիսի մի արվեստի և արվեստագետի տաճար չունեցանք»:

Կոմիտասի ու Թերլեմեզյանի մտերմությունը եղել է շատ անկեղծ ու անքակտելի. դա է վկայում երկար տարիներ Փարիզյան հիվանդանոցի խցիկում պառկած և բանտարկված Կոմիտասի ու Փանոսի հանդիպումը: Տասը տարիների ընթացքում առաջին անգամ Կոմիտասը ճանաչել է մի մարդու, որը եղել է Փանոս Թերլեմեզյանը:

Թերլեմեզյանի խաղաղ կյանքի շրջանը թերևս ավարտվում է 1912 թ․ և անձնական կյանքի շրջանը իր տեղը զիջում է ավելի մեծ հարցերի ու խնդիրների: 1914 թ․ Թերլեմեզյանը Պոլսից մեկնում է հայրենի Վան, որտեղ նկարում է իր հայտնի մի շարք բնանկարները:

Վանում Թերլեմեզյանը նվիրվում է իր ծննդավայրի ազգային ու քաղաքական կյանքին, իր ժողովրդի ազատագրության գործին: 1915 թ․ Թերլեմեզյանի վրձինին ու գրչին փոխարինելու է գալիս զենքն ու կռիվը:

«Հրաժարվեցի ուսուցչությունից և աշխատեցի լինել պրոֆեսիոնալ հեղափոխական, այսինքն՝ կազմակերպող, պրոպագանդիստ, գիտենալ ինչպես կայունացնել տատանվող տարրերը և գիտենալ ինչպես խուսափել ոստիկանությունից ու շեղել նրա հետապնդումները»,- գրում է Թերլեմեզյանը:

1915 թվականի գարնանը սկսվում է Վանի հերոսական ինքնապաշտպանությունը, որը Թերլեմեզյանն արդարացիորեն անվանում է դյուցազնամարտ:

Վանի 1915 թ. ինքնապաշտպանությունը ղեկավարելու համար ստեղծվում է ժամանակավոր զինվորական շտաբ, Արմենակ Եկարյանի ղեկավարությամբ, որի անդամներն էին Բուլղարացի Գրիգորը, Կայծակ Առաքելը, հնչակյաններ` Հ. Գալիկյանը, ռամկավարներ՝ Գ. Սեմիրջյանը, դաշնակցականներ՝ Արամ Մանուկյանը և Փանոս Թերլեմեզյանը: Հիմնական մարտերը տեղի են ունենում քաղաքի երկու հայաբնակ հատվածներում՝ Այգեստանում ու Քաղաքամեջում:

Վանի ինքնապաշտպանությունն ունենում է հաղթական ավարտ: Թուրքական զորքը փախուստի է դիմում՝ քաղաք հասած ռազմական օգնության շնորհիվ:

Տասնյակհազարավոր հայեր խուսափեցին բռնագաղթից՝ գերադասելով զենքը ձեռքին պատվով զոհվել:

Փանոս Թերլեմեզյանը դեռևս պատանի հասակից խորապես մտահոգված է եղել պատերազմական իրադարձությունների կիզակետում հայտնված իր ժողովրդի ճակատագրով: Նրա համար ժողովրդի նկատմամբ ունեցած անհուն սերը, բարձր հայրենասիրությունը վեհ էր ամեն ինչից՝ անգամ անձնական երջանկությունից:

Թերլեմեզյանի հուշերում նկարագրված Վանի ինքնապաշտպանության դրվագները բացառիկ ու սկզբնաղբյուրային արժեք են ներկայացնում։ Դրանցում թեև ինքն իրեն ներկայացնում է իբրև ինքնապաշտպանական կռվի սովորական մասնակցի, մինչդեռ ժամանակակիցների վկայություններում և պատմական աղբյուրներում Թերլեմեզյանը ներկայանում է որպես հերոսամարտի ամենանշանավոր, խիզախ, հանդուգն ու հերոսական կազմակերպիչներից մեկը և առաջնակարգ նշանառու:

Հուշերից տեղեկանում ենք, թե ինչպես է Թերլեմեզյանին հաջողվում է մի քանի անգամ Վանից անցնել Պարսկաստան, զենք գնել ու տեղափոխել Վան և շրջակա գյուղերը։

Թերլեմեզյանի դիպուկ գնդակից է սպանվում Վանի հերոսամարտի դավաճան ոստիկանապետ Նուրին, ով շատ մոտ ծանոթություններ էր հաստատել հայ մտավորականների և առաջավոր գաղափարներով տարված երիտասարդների հետ, ովքեր բանտարկվեցին ու զոհ դարձան Նուրիի լրտեսության և դավաճանության շնորհիվ:

Թերլեմեզյանն ուղղախոս ու շիտակ անձնավորություն է եղել, և իր հուշերում հանդիպում ենք հետաքրքրական դիտարկումների, ուղղամիտ վերլուծությունների: Այսպես է գրում նկարիչը իր հայրենակից վանեցիների մասին. «Որքան ես նկատել եմ՝ այն ժամանակվա վանեցիները հոգեբանորեն երկու խավի էին բաժանվում: Առաջին խավից եղողները վերին աստիճանի մաքուր, անձնուրաց, իրենց նվիրական սուրբ գաղափարների համար, մեծագույն զոհողությանց պատրաստ, նման էին թուխ ու չարաշուք ամպակույտերի մեջ ընկած լուսավոր մի շերտի: Իսկ երկրորդ՝ գերակշռող խավը ստոր, գծուծ և կռոշով ծախվելու պատրաստ մի ոհմակ էր»:

Թերլեմեզյանն իր կյանքի ընթացքում բազմաթիվ շրջագայություններ է կատարել:

1915-1917 թթ. լինում է Թիֆլիսում, Ռոստովում, իսկ 1919 թ. վերադառնում է Կ. Պոլիս: 1920-1922 թթ. մեկնում է Իտալիա, Փարիզ, 1923 թ.` Ամերիկա: Նյու-Յորքում, Ֆրեզնոյում անհատական ցուցահանդեսներ է կազմակերպում և արժանանում հանրության բարձր գնահատանքին:

1924 թ. Ամերիկայում կտակ է ձևակերպում՝ իր մահից հետո ամբողջ դրամական և նյութական ունեցվածքը նվիրաբերել Հայաստանի ազգային թանգարանին, որն էլ նրա մահից հետո իրագործվում է:

Մինչև հայրենիք վերադառնալը շուրջ քսանհինգ տարի շրջագայում է տարբեր երկրներում ստեղծագործում անբավ եռանդով:

1928 թ. Թերլեմեզյանը վերադառնում է Հայաստան, ապրում ու ստեղծագործում մինչև իր կյանքի վերջը: Իր կյանքի վերջին տարիներին տառապել է լուրջ հիվանդությամբ՝ կորցնելով ձեռքերի ամրությունը:

Փանոս Թերլեմեզյանը վախճանվել է 1941 թ. ապրիլի 30-ին Երևանում: Թաղված է Կոմիտասի անվան Պանթեոնում:

Նրա անվամբ է կոչվել Երևանի գեղարվեստի պետական քոլեջը:


Քրիստինե Նաջարյան

Կրթական ծրագրերի բաժնի վարիչ








Փանոս Թերլեմեզյանը Մ. Պոյախանի հետ,Վան,1889 թ.


Փարիզի Ժյուլիան գեղարվեստի ակադեմիայում, ձախից երկրոդը՝ թիկունքով նստածը, 1900-ականներ


Փանոս Թերլեմեզյանը և Վրթանես Փափազյանը Բրուսայի հայկական դպրոցի ուսուցիչների հետ, 1913 թ.


Երաժշտագետ Կոմիտասը, 1913 թ.


Վանա լիճը և Սիփան սարը Կտուց կղզուց, 1915 թ.







Գրականության ցանկ

Փանոս Թերլեմեզյան, Կյանքիս հուշերը, Երևան, 2017թ.:
Յուշեր Արմենակ Եկարեանի, Պէյրութ, 1985թ.:
Վասպուրականի հերոսամարտը,Պէյրութ,1965թ.:
Մաքառելով կյանքի ու արժանապատվության համար. Ինքնապաշտպանական մարտերը Մեծ եղեռնի տարիներին, Երևան, 2015թ.:





ՀԵՏԵՎԵ՝Ք ՄԵԶ



ՆՎԻՐԱԲԵՐԻ՛Ր

DonateforAGMI
ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԱՌ ՊԱՀԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ հիմնադրամի կողմից իրականացվող հատուկ նախագծեր

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ

InternationalConference
Միջազգային գիտաժողովի հրավեր

Կիլիկիան և կիլիկիահայությունը Հայոց ցեղասպանության տարիներին
Գիտաժողովը նվիրվում է 1920-21 թթ. Կիլիկիայի ինքնապաշտպանական մարտերի հարյուրամյա տարելիցին

ԼԵՄԿԻՆԻ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿ

Lemkin
ՀՑԹԻ ՄԵԿՆԱՐԿՈՒՄ Է
2020 Թ. ՌԱՖԱՅԵԼ ԼԵՄԿԻՆԻ
ԱՆՎԱՆ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿԸ

ՀՑԹԻ ԴՊՐՈՑԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐ

genedu
«Հայոց ցեղասպանության թեմայի ուսուցում»
կրթական ծրագիր դպրոցականների համար

ՀՑԹԻ ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐ

genedu
ՀՑԹԻ ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐ

ՓՈԽԱՆՑԻ´Ր ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԴ

100photo
Կիսվի՛ր ընտանիքիդ պատմությամբ, փոխանցի՛ր հիշողությունդ սերունդներին:
Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտն ապրիլի 24-ին ընդառաջ հանդես է գալիս «Փոխանցի՛ր հիշողությունդ» նախաձեռնությամբ:

«1915» հատուկ նախագիծ

1915
Հայոց ցեղասպանության մասին պատմող արծաթե 7 հուշամեդալները պատկերում են հայերի կոտորածները, աքսորի ու գաղթի ճամփաները, հայ մտավորականությունն ու թալանված տաճարները:

«ՀՑԹԻ» հիմնադրամ
ՀՀ, Երևան 0028
Ծիծեռնակաբերդի խճուղի, 8/8
Հեռ.: +374 10 390981
    2007-2020 © Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ     Էլ.հասցե: info@genocide-museum.am