Home Map E-mail
 
Eng |  Հայ |  Türk |  Рус |  Fr  

Հիմնական էջ
Գլխավոր
Պատվիրակություններ
Կայքի քարտեզ
Հետադարձ կապ
Կապ մեզ հետ
Հղումներ
Նախօրեին
Հայոց պատմություն
Լուսանկարներ
Հայոց Եղեռնը
Ցեղասպանություն
Հայոց Եղեռնը
Ժամանակագրություն
Լուսանկարներ
100 պատմություններ
Քարտեզագրում
Մշակութային եղեռն
Հիշի՛ր
Վավերագրեր
Ամերիկյան
Անգլիական
Գերմանական
Ռուսական
Ֆրանսիական
Ավստրիական
Թուրքական

Հետազոտում
Մատենագիտություն
Վերապրողներ
Ականատեսներ
Մամուլ
Մեջբերումներ
Դասախոսություններ
Ճանաչում
Պետություններ
Կազմակերպություններ
Տեղական
Արձագանք
Առաքելություն
Տնօրենի ուղերձը
Մամլո հաղորդագրություն
Էլ.թերթ
Հոդվածներ
Հարցազրույցներ
Նորություններ
Գիտաժողովներ
Միջոցառումներ ՀՑԹԻ-ում
Գրքի տարի 
Լեմկինի կրթաթոշակ 
Կրթաթոշակառուները 
   Թանգարան
Թանգարանի մասին
Այցելություն
Մշտական ցուցադրություն
Ժամանակավոր
Օն լայն  
Հիշատակի բացիկներ  
   Ինստիտուտ
Գործունեությունը
Հրատարակություններ
ՀՑԹԻ հանդեսներ  
Գրադարան
ՀՑԹԻ հավաքածուները
   Եղեռնի հուշահամալիր
Պատմությունը
Լուսանկարներ
Հիշատակի օր
ՀՑԹԻ հիմնադրամ
 

Armenian General Benevolent Union
All Armenian Fund
National Academy of Sciences of Armenia
Public Radio of Armenia
Armenian News Agency
ARMEDIA  Information, Analytical Agency
Inhomage
armin
armin
armin
armin
armin
1000000lives




Վերապրողների վկայություններ

«Զվարճանալու համար թուրքերը հղի կանանց փորը կտրում էին ու մանկիկներին սրի քաշում»
Թովմաս Պողոսյանի վկայությունը
1917 թ., Կարին


Տիգրանակերտի նահանգից Թովմաս Պողոսյանի պատմությունը սկսվում է 4000 տուն ունեցող Հայնի գյուղաքաղաքից, որտեղ 1000 հայի տուն կար: Հենց նրանց ձեռքին էր արհեստներն ու վաճառականությունը: Ինքը զորակոչվել է, մասնակցել օսմանյան բանակի մարտերին, բոլոր հայերի պես զինաթափվել ու բանտարկվել: Բանակից հեռացնելուց առաջ իրենց վաշտի բոլոր 60 հայ զինվորներին թուրքերն առաջարկել են թրքանալ: Մերժել են ու գնացել ճանապարհների վրա աշխատելու, մինչև որ սկսվել են հալածանքները:



mouradian
«..Հայնի Տիգրանակերտի նահանգի հիւսիս-արևելեան կողմը, 4000 տուն բնակիչ ունեցող գիւղաքաղաք մըն է, որուն հազար տունը` միայն հայեր, իսկ մնացեալները ամբողջութեամբ թուրքեր են:

Հայ ժողովուրդը բաժնուած էր երկու յարանուանութեան` բողոքական և լուսաւորչական: 900 տուն լուսաւորչական և 100 տուն բողոքական, մէյ-մէկ եկեղեցիներով: Լուսաւորչականները [ունէին] խառն երկսեռ երեք վարժարաններ` 600 աշակերտներով, իսկ բողոքականները` երկու վարժարան, մին՝ մանչերու, միւսը՝ աղջիկներուն 120 աշակերտ-աշակերտուհիներով:

Քիչ բացառութեամբ` արհեստները և վաճառականութիւնը հայ ժողովուրդին ձեռքն էին: Տնտեսական ուղիղ հաշիւ չեմ կրնար տալ, միայն կարող եմ ըսել, թէ բաւականին բարեկեցիկ վիճակում էին:

Հայնին ալ իր կարգին պատասխանեց զօրակոչին, բոլոր հայ զինուորները՝ քիչ բացառութեամբ, գացին կատարելու իրենց պարտականութիւնը, միաժամանակ բռնագրաւման յանձնաժողովը գրեթէ կը կողոպտէր հայ վաճառականները և տուները: Ատկէ զատ, զինուորները, լցուած քաղաքը, մասնաւորապէս հայ շրջանները, իրենց պէտք եղած իրերը կը յափշտակէին առանց կարևորութիւն տալու բողոքներուն:

Ես մտայ Լիբանանի 21-րդ թնդանօթաձիգներու վաշտը: Մեր վաշտը փոխադրուեցաւ Քէօփրիւ Քէոյի մօտ Հէքիպաթ ըսուած գիւղը: Երկու ամիս այդտեղ մնալէ յետոյ անցանք Քէօթակ: Յետոյ, թրքական յարձակողականի ատեն մեր վաշտը մասնակցեցաւ Սողանլուի կռիւներուն: Մեր վաշտը կը բաղկանար 1600 [հոգի]է, բայց կռիւներէն յետոյ մնաց 200 հոգի: Մնացորդներս քաշուեցանք Ազապ գիւղ, մինչև յունուար մնացինք հանգստանալու: Այդ ամսուն` հայ զինուորները զինաթափ եղան: Մեր վաշտին մէջ մնացած էր 60 հայ զինուոր: Ամէնքս ալ զինաթափ ըրին և դրին փոխադրութեան ծառայութեան: 15 օր միայն փոխադրութեան ծառայելէ յետոյ մեզ փոխադրեցին Էրզրում և բանտարկեցին: 8 օր բանտ մնալէ յետոյ փոխադրուեցանք Աշգալա:

Հայերը վաշտէն հեռացնելու ատեն, դերջանցի Սեդրակ անունով զինուոր մը պահեցին, որովհետև իմացած էին, որ շատ փող ունէր, պահանջեցին, որ փողը յանձնէ, ան ալ մերժած էր: Յետոյ թուրք վիրաւոր զինուորներէ իմացանք, որ սպաննած էին:

Մէկ գիշեր Աշգալա բանտարկելէ յետոյ մեզ փոխադրեցին Մամախաթուն` ճանապարհներու վրայ աշխատելու:

Նախքան բանակէն հեռացները մեզի առաջարկուեցաւ թրքանալ: Մենք պահանջեցինք պատճառը գիտնալ այդ առաջարկին: Անոնք պատասխանեցին, թէ բան մը չկայ, միայն առաջարկ կընեն մեզի թրքանալու: Մենք, իհարկէ, մերժեցինք և զինաթափուեցանք:

Մինչև մայիս Դերջանի շրջանը ճանապարհներու վրայ աշխատեցանք: Այդ օրերը սկսաւ հայերու դէմ հալածանքը: Նախ սկսան աչքի ընկնող անհատները ձերբակալել և ափաշկարա կողոպտել: Արդէն այդ օրերը ամէն տեղ բռնի գրաւելը և բռնութեամբ փող պահանջելը դարձած էին սովորական:

Ձերբակալուածները իրարու հետ թոկով կապուած դուրս կը հանէին բանտէն և կը բերէին մեր իջած տեղը: Արդէն նախօրօք մեզի բանալ տուած կը լինէին խրամներ, որտեղ պէտք էր թաղուէին անոնց դիակները: Այնտեղ ամբողջոլթեամբ կը կոտորէին մեր աչքին առաջը, հարկադրէին մեզի մեր ձեռքով թաղելու՝ զէնքի սպառնալիքով: Կոտորողներն էին ժանտարմաները և կանխօրօք պատրաստուած չէթէները: Մահու սպառնալիքով մեզի կը հրամայէին լուռ մնալ և եթէ հարցնող լինի` յայտնել, թէ քիւրտերը յարձակեցան և սպաննեցին: Մեր ամէնօրեա յաշխատանքն էր խրամները բանալ և դիակները թաղել:

Կիրակի օր մը Էրզրումի կողմերէն խումբ մը բանտարկեալներ բերին մեր բացած խրամներուն մօտ և սկսան կոտորել: Թաղելու ատեն մէկ հոգի կուրծքէն վիրաւոր ողջ մնացած էր, ջուր խնդրեց: Գերմանացի օֆիցեր մը, ատրճանակը ձեռքին, ըսաւ. «Կուզե՞ս ջուրին տեղը քեզի մէկ գնդակ տամ», բայց չպարպեց ատրճանակը, հրամայեց ողջ ձգել դիակներուն հետ և թաղել: Յաջորդ հինգշաբթին չափագէտի հետ միասին էինք ճանապարհի վրայ: Գլուխը կապած վիրաւոր հայմը դեմերնիս եկաւ և հաց խնդրեց: Հարցուցինք որտեղէն գալը, պատասխանեց. «Զիս թաղեցին, երեք օր գերեզմանին մէջ չարչարուելէ յետոյ դուրս եկայ»: Մեր թաղած խումբէն էր: Հաց տուինք: Գնաց դէպի աշխատաւոր զինուորներու վրանները: Վերադարձանք վրանները: Այնտեղ նստած էր նոյն վիրաւորը: Զինուորները գերեզման կը փորէին: Հարցուցինք որո՞ւ համար էր, քանի որ նոր խումբ չկար: Վիրաւորը պատասխանեց. «Ինծի համար է, զիս պիտի թաղեն»: Իսկապէս ողջ գցեցին և թաղեցին:

Այս դէպքերէն յետոյ սկսաւ ընդհանուր տեղահանութիւնը Կարնոյ շրջականերուն և Դերջանի: Այդ միջոցին մեզի առաջարկուեցաւ, որ ով որ այդ շրջանին մէջ տուն, ընտանիք ունի, բաժնուի և անոնց հետ աքսորի երթայ: Բայց մենք գիտնալով, որ կը սպաննեն, դերջանցի զինուորներուն թոյլ չտուինք, որ ընտանիքներուն հետ երթան, թէև դերջանցիները տեսնելով, որ իրենց պարագաները կը քշուին, թուլացան և կուզէին երթալ: Այդ միջոցին եկաւ աշխատաւոր զինուորներու վրայ վերակացու դրուած թուրք Հասան չաւուշը և խստիւ պատւիրեց, որ չերթան, յայտնեց, թէ քիչ մը հեռուն ամէնքն ալ կը սպանեն: Այդ յայտնութեան վրայ գտցողներ չեղան:

Մենք այդ միջոցին կը գտնուէինք Մամախաթունի և Քէօթիւ (անպէտք) Քէօփրիւի միջև: Ամէն օր կուգային տեղահանուածներու կարաւաններ: Այնտեղ կարաւանր կը կեցընէին և կը զատէին, տղամարդիկը քիչ մը հեռացնելէ յետոյ կը կոտորէին, յետոյ կը դառնային կիներուն, կը խուզարկէին փողի համար, լաւ մը կողոպտելէ յետոյ կ ըսկսէին բռնաբարութիւններ նախիրային ձևով և յետոյ կոտորած, մնացորդները կը քշէին, և մենք հարկադրօրէն պիտի թափէինք դիակները կանխօրօք բացուած խրամներու մէջ, մինչև որ կու գար երկրորդ կարաւանը և նոյն գազանութիւնները կը կրկնուէին: Այսպէս շարունակուեցաւ ամբողջ մէկ ու կէս ամիս:

Վայրենի զուարճութեան համար շատ անգամներ ականատես եղանք, որ յղի կանանց փորը կը ճեղքէին նախքան սպաննելը և դուրս կը հանէին մանկիկները և սուրի ծայրը անցուցած, հռհռալով ցոյց կու տային միւս ընկերներուն մանկիկին հոգևարքի թպրտոցները:

Ճանապարհի ամբողջ երկարութեան վրայ կային վեց վաշտ հայ աշխատաւոր զինուորներ: Գիշեր մը ամբողջին հաւաքեցին և հրամայեցին մեզ շարժիլ դէպի Երզնկայի ուղղութեամբ, իբր թէ գերմանացի բարձրաստիճան զինուորականները պիտի գային աւտոմոբիլներով, ճանապարհները պէտք էր շտկէինք: Սակայն մինչև Քէօթիւ Քէօփրիւ գացինք, յանկարծ հրամայուեցաւ ետ դաոնալ իւրաքանչիւր վաշտ իր նախկին տեղը և յայտարարուեցաւ, թէ ձեզի պիտի տանէինք կոտորէինք, բայց հրաման եկաւ, որ չպիտի կոտորենք:

Իրիկուն մը վերոյիշեալ Հասան չաւուշը մեզի յայտնեց, թէ օր մը ձեզի կը կոտորեն, ովքեր կարող են թող փախչին: Խումբ մը պատրաստուեցանք փախչելու, բայց բասենցի Սիրական չաւուշը գնաց, լուր տուաւ հրամանատարին, մեզ բռնեցին, բանտարկեցին երեք օր, նորէն բաց թողուցին և սկսանք աշխատանքի:

Գիշեր մը նորէն Հասան չաւուշը եկաւ մեր մօտ, յայտնեց, թէ հունձքերը լմննալէ յետոյ ձեզի պիտի կոտորեն, փախեցէք ուր որ կրնաք: Յօթը ընկերներով խորհրդակցեցանք, ծրագիր կազմեցինք փախչելու, ցորեն տուինք գաղթականներուն և հաց առինք, գացինք Ճիպիճէ ըսուած սարը: Այնտեղ հանդիպեցանք երկու թուրք դասալիքներու: Անոնք մեզի միացան և առաջնորդեցին Երզնկա: Այնտեղ հաց առինք և գացինք: Առաւօտեան դուրս ելանք և ձորի մէջ հանդիպեցանք թուրք զինոլորներու: Անոնց հարցումին մենք պատասխանեցինք, թէ փոխադրութեան վրայ աշխատաւոր զինուորներ ենք: Ձորին մէջ հինգ ընկերներ կորսնցուցինք և մնացինք երկու ընկերներով: Մօտերքը կային զինուորական վրաններ: Գիշերը գացինք մեր 5 ընկերները գտնելու համար անոնց անուններովը մութին մէջ կը պոռայինք` շրջակաները գտնելու յոյսով: Շարունակեցինք փնտռտուքը երեք գիշեր, բայց` անյաջող: Վրանները եղող զինուորները կարծելով, որ մենք ֆէտայիներ ենք, զինուած դուրս կուգային մեզ բռնելու, բայց մենք հետքերնիս կը կորսնցնէինք: Երբ ընկերներնիս չկրցանք գտնել, հետս եղող ընկերս յուսահատեցալ և գնաց Երզնկա կառավարութեան անձնատուր ըլլալու: Ես գացի դէպի Տերսիմ:

1916 թուի մարտի 1-ին քիւրտերը յարձակեցան թիւրքերու վրայ, դէպի Խոզաթ, Տերսիմ, Մեծկերտ և բոլոր մօտակայ շրջանները: Մասնակցեցայ այդ արշաւանքներուն չորս անգամ: Մեր արշաւանքներէն յետոյ ինչ կողոպուտ որ կը բերէինք, ինծի բաժին չէին տար: Գրեթէ կիսամերկ մնացած էի: Ատոր համար փախայ գացի մէկ ուրիշ քիւրտ աղայի մօտ, որտեղ կային բաւական հայեր: Մինչև Երզնկայի գրաւումը մնացինք և յետոյ անցանք Երզնկա»:


ՀԱԱ, ֆ. 227, ց. 1, գ. 492, թթ. 2-8, բնագիր, ձեռագիր:
Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում. Վերապրածների վկայություններ, փաստաթղթերի ժողովածու, հ. 3, Էրզրումի, Խարբերդի, Դիարբեքիրի, Սեբաստիայի, Տրապիզոնի նահանգներ, Պարսկահայք, ՀԱԱ, Երևան, 2012, էջ 81– 84:







ՀԵՏԵՎԵ՝Ք ՄԵԶ



ՎԻՐՏՈՒԱԼ ԹԱՆԳԱՐԱՆ

ԼԵՄԿԻՆԻ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿ

Lemkin
ՀՑԹԻ ՄԵԿՆԱՐԿՈՒՄ Է
2018Թ. ՌԱՖԱՅԵԼ ԼԵՄԿԻՆԻ
ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿԸ

ՀԱՏՈՒԿ ՆԱԽԱԳԻԾ

100photo
100 ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՉԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ


ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

brand book
Ժամանակավոր ցուցադրություններ՝ Հայոց ցեղասպանության թեմայով
Հայոց ցեղասպանության թեմային նվիրված տարբեր խորագրերով ժամանակավոր ցուցադրությունները շահեկանորեն կնպաստեն հայկական ու միջազգային լսարաններում սույն թեման խոր և հանգամանալի ներկայացնելուն, կծառայեն կրթադաստիարակչական նպատակների:

ՀԻՇԻ՛Ր

remember
Մուրադ Կյուրիկյան, Սեբաստիայի հայտնի հնչակյան գործիչներից: 1915 թ. ձերբակալվել է: 40 օր բանտում անասելի չարչարանքների է ենթարկվել և դաժանաբար սպանվել: Հայոց ցեղասպանության զոհ:

Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության միջազգային հանդես  

Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության միջազգային հանդես

Հայաստան, Երևան, 0028
Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր
Հեռ.: (374 10) 39 09 81
Ֆաքս: (374 10) 39 10 41
    2007-2016 © Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ     Էլ.հասցե: info@genocide-museum.am