Home Map E-mail
 
Eng |  Հայ |  Türk |  Рус |  Fr  

Հիմնական էջ
Գլխավոր
Պատվիրակություններ
Կայքի քարտեզ
Հետադարձ կապ
Կապ մեզ հետ
Հղումներ
Նախօրեին
Հայոց պատմություն
Լուսանկարներ
Հայոց Եղեռնը
Ցեղասպանություն
Հայոց Եղեռնը
Ժամանակագրություն
Լուսանկարներ
100 պատմություններ
Քարտեզագրում
Մշակութային եղեռն
Հիշի՛ր
Վավերագրեր
Ամերիկյան
Անգլիական
Գերմանական
Ռուսական
Ֆրանսիական
Ավստրիական
Թուրքական

Հետազոտում
Մատենագիտություն
Վերապրողներ
Ականատեսներ
Միսիոներներ
Մամուլ
Մեջբերումներ
Դասախոսություններ
Ճանաչում
Պետություններ
Կազմակերպություններ
Տեղական
Արձագանք
Առաքելություն
Տնօրենի ուղերձը
Մամլո հաղորդագրություն
Էլ.թերթ
Հոդվածներ
Հարցազրույցներ
Նորություններ
Գիտաժողովներ
Միջոցառումներ ՀՑԹԻ-ում
Գրքի տարի 
Լեմկինի կրթաթոշակ 
Կրթաթոշակառուները 
   Թանգարան
Թանգարանի մասին
Այցելություն
Մշտական ցուցադրություն
Ժամանակավոր
Օն լայն  
Հիշատակի բացիկներ  
   Ինստիտուտ
Գործունեությունը
Հրատարակություններ
ՀՑԹԻ հանդեսներ  
Գրադարան
ՀՑԹԻ հավաքածուները
   Եղեռնի հուշահամալիր
Պատմությունը
Լուսանկարներ
Հիշատակի օր
ՀՑԹԻ հիմնադրամ
 

Armenian General Benevolent Union
All Armenian Fund
National Academy of Sciences of Armenia
Public Radio of Armenia
Armenian News Agency
ARMEDIA  Information, Analytical Agency
Inhomage
armin
armin
armin
armin
armin
1000000lives




Նորություններ

Այսօր լրանում է ֆրանսիացի ծովակալ, մեծ մարդասեր Լուի Դարթիժ դյու Ֆուռնեի ծննդյան 160-ամյակը




Լուի Դարթիժ դյու Ֆուռնե
(1856-1940)


Լուի Դարթիժ դյու Ֆուռնեն ծնվել է 1856 թ. մարտի 2-ին Ֆրանսիայի հյուսիս-արևմուտքում՝ Նորմանդիայի Օրնի շրջանում: Լուի Դարթիժն ավելի ուշ իր ազգանվանն ավելացրել է հորական տատիկի դյու Ֆուռնե արիստոկրատական ազգանունը:
Իր ծառայության ընթացքում նա ռազմածովային սպայի աստիճանից հասել է մինչև փոխծովակալի աստիճանի: 1872 թ. ընդունվել է Ռազմածովային ակադեմիա: 1893 թ. Սիամի արշավանքի ժամանակ եղել է «La Comète» ֆրեգատի հրամանատարը: Գործուն մասնակցություն է ունեցել Բանկոկի նավահանգստի ազատագրմանը, որի արդյունքում Ֆրանսիան ստանում է Մեկոնգի ձախ ափը (Լաոս): Նա եղել է «Pothuau» զրահապատ հածանավի նավապետի օգնական, ապա՝ ղեկավարել Հյուսիսային էսկադրիլիայի «Surcouf» հածանավը:
1909 թ. նշանակվել է կոնտր-ադմիրալ: 1912-1913 թթ. դյու Ֆուռնեն մասնակցել է Բալկանյան պատերազմներին՝ գլխավորելով ֆրանսիական նավատորմը, որից հետո նշանակվել է փոխծովակալ (վիցե-ադմիրալ): Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նշանակվել է ֆրանսիական արևելյան նավատորմի փոխծովակալ և 1915 թ. օգոստոսին Սիրիայում շրջափակել թուրքական ափերը:
1916 թ. դեկտեմբերին Աթենքում կազմակերպած թակարդից հետո փոխծովակալը պաշտոնանկ է արվել Ֆրանսիայի Ծովային նախարար Լյուսիեն Լակազի կողմից՝ այդպիսով ավարտելով իր զինվորական ծառայությունը: Առաջին աշխարհամարտի վերջին նա փորձել է մտնել ցամաքային ջոկատ:

Նա ժառանգ չի ունեցել և պաշտոնանկ լինելուց հետո ամուսնացել է մի այրի կնոջ հետ, ում հետ ապրել է Ֆրանսիայի հարավարևմտյան շրջանում` Սան- Շամասի գյուղից ոչ հեռու գտնվող մի համեստ տանը: Մահացել է 1940 թ. փետրվարի 16-ին և թաղվել Սան-Շամասի գյուղի գերեզմանատանը:

Դարթիժ դյու Ֆուռնեն իր կենդանության օրոք հրատարակել է մի քանի հուշագրություններ, որոնցից մեզ համար առավել արժեքավոր է «Մի ծովակալի պատերազմական հուշերը (1914-1916)» (Փարիզ, 1920) խորագրով հուշագրությունը: Իր հուշերում ծովակալ դյու Ֆուռնեն առանձին գլուխ է նվիրել Մուսա լեռան ինքնապաշտպանության հերոսական դրվագին և մանրամասներ հայտնել իր օգնությամբ թվով 4080 հայերին կոտորվելու վտանգից ազատելու և Պորտ Սաիդ տեղափոխելու մասին:

Հատված Դարթիժ դյու Ֆուռնեի հուշերից. «Սեպտեմբերի առաջին օրերին «Գիշեն» հածանավը կապիտան դե Ֆրեգաթ Բրիսոնի հրամանատարությամբ շրջում էր Անտիոքի հյուսիսում՝ ծովեզրյա երկայնքով, երբ ցամաքում ազդանշաններ նկատեց: Մի նավակ ուղարկվեց ծովեզերք և պարզվեց, որ Մովսեսի լեռան [Մուսա լեռան] բարձունքներում հաստատված հայերը թուրքերի կողմից կոտորվելու սպառնալիքի տակ են: Սեպտեմբերի 6-ին այս մասին ինձ հեռագրեցին, և «Ժաննա դ’Արկ»-ով իսկույն այնտեղ գնացի: Հայ ղեկավարներից Պիեռ [Պետրոս] Տմլաքյան անունով մեկը եկավ նավ՝ խնդրելով խաղաղ բնակչությանը [կանայք, ծերեր, երեխաներ] այլ վայր տեղափոխել… հասկացա, որ պետք է օգնել այդ դժբախտներին: Ժամանակը սուղ է և ինչ էլ, որ իրենք ասեին, հարկավոր էր բոլորին փոխադրել… Խնդրի մասին հեռագրեցի ծովային նախարարությանը … Մեր տրամադրության տակ եղած բոլոր նավերն ուղարկվեցին այնտեղ, և [սեպտեմբերի] 13-ին հայերը նավի մեջ էին: Տեղափոխումն իրականացվեց առանց միջադեպի… Նրանց մեջ կային խեղճ նորածիններ՝ փաթաթված սրբիչների մեջ: Փոքրիկ մուսալեռցիներին ձեռքից ձեռք էին փոխանցում փրփրաբաշ ալիքների վրայով, ովքեր իսկապես փրկվեցին ջրերից և ովքեր երբեք չեն իմանա, թե իրականում ինչ վտանգից են փրկվել»:




Դարթիժ դյու Ֆուռնեի՝ «Մի ծովակալի պատերազմական հուշերը (1914-1916)» (Փարիզ, 1920) խորագրով հուշագրության կազմը


1915 թ. գարնանը սվեդիահայությանը հայտնի է դառնում հարևան գավառների հայության տեղահանության մասին: Հուլիսի 29-ին Մուսա լեռան (Մովսեսի լեռ, գտնվում է նախկին Հալեպի նահանգի Անտիոք գավառում՝ Սվեդիա (Սուեդիա) գյուղաքաղաքի մոտ) շրջակայքի վեց հայկական գյուղերի (Քեբուսիե, Վագըֆ, Խդրբեկ, Յողունօլուք, Հաջի Հաբիբլի, Բիթիաս) ներկայացուցիչների խորհրդակցության ժամանակ որոշվում է չենթարկվել բռնագաղթի հրամանին և ինքնապաշտպանություն կազմակերպել Մուսա լեռան վրա: Հուլիսի 30-ին հայերին հրամայվում է թողնել իրենց բնակավայրերն ու գաղթել: Հայերի որոշ մասը, ենթարկվելով թուրքերի հրամանին, բռնում է գաղթի ճանապարհը, մնացածը՝ շուրջ հինգ հազար հոգի, հիմնականում՝ կանայք ու երեխաներ, փրկության հույսով բարձրանում են Մուսա լեռը՝ պատրաստվելով ինքնապաշտպանության:
Ստեղծվում է հատուկ զինվորական մարմին՝ Եսայի Յաղուբյանի ղեկավարությամբ: Ռազմիկներն ընդամենը 600-ն էին՝ սահմանափակ քանակով զենքով ու զինապաշարով: Զինվորական խստագույն կարգապահությամբ լեռան տարբեր հատվածներում հիմնվում են ռազմապաշտպանական հենակետեր ու ամրություններ:
Օգոստոսի 7-ից սկսած թուրքական համառ հարձակումներին հայերը փայլուն դիմադրություն են ցույց տալիս, սակայն մուսալեռցիների դրությունը գնալով ծանրանում է. վերջանում էր պարենն ու ռազմամթերքը: Ինքնապաշտպանության ղեկավարները, դաշնակիցների մարտանավերից օգնություն ստանալու հույսով, որպես ազդանշան՝ լեռան ծովահայաց եզրին բարձրացնում են սավաններից պատրաստված երկու դրոշ: Մեկի վրա կարված էր կարմիր խաչ, մյուսի վրա՝ առկա էր “Christians in distress: Rescue!” («Փրկեցե´ք, քրիստոնյաները վտանգի մեջ են») անգլերեն գրությունը:



Մուսալեռցիները` կարմիր խաչով փրկության դրոշը բռնած, 1915 թ.



Դրոշների շուրջը վառվում էին խարույկներ՝ անցնող նավերի ուշադրությունը գրավելու համար:

Սեպտեմբերի 5-ին ծովում երևում է ֆրանսիական «Գիշեն» հածանավը, որն իրավիճակը ճշտելու համար մակույկ է ուղարկում ափ: Մուսա լեռան ինքնապաշտպանության ղեկավարներից Պետրոս Տմլաքյանը, մոտենալով ռազմանավին, կարողանում է անձնակազմին բացատրել ստեղծված դրությունն ու համոզել, որ ռազմանավը ռմբակոծի թուրքական դիրքերը` թուրքերին խուճապի մատնելու համար: Տեղեկանալով հայերի դրության մասին՝ ռազմանավի հրամանատարությունը հեռանում է՝ օգնություն հասցնելու խոստումով:



ֆրանսիական «Գիշեն» հածանավը. փոստային բացիկ


Պետրոս Տմլաքյանը «Գիշեն» հածանավի վրա, սեպտեմբեր, 1915 թ.


Այս ամենի մասին զեկուցվում է ծովակալ դյու Ֆուռնեին: Վերջինս, գիտակցելով հարցի լրջությունը, շտապ հեռագիր է ուղարկում Ֆրանսիա՝ ներկայացնելով իրավիճակը: Սակայն ծանոթ լինելով ֆրանսիական երկար թղթաբանությանը՝ տեղում որոշում է կայացնում իր տրամադրության տակ եղած հածանավերն ուղարկել Մուսա լեռ` տեղափոխելու ողջ ժողովրդին: Միևնույն ժամանակ մուսալեռցիներին տեղ հատկացնելու հարցով դիմում է Կիպրոսին, բայց ստանում է բացասական պատասխան: Այնուհետև դիմում է Եգիպտոսի ֆրանսիական և բրիտանական պաշտոնյաներին ու համոզում, որ նրանք Պորտ Սաիդում վրանաքաղաք պատրաստեն 4080 մուսալեռցիների համար:

Սեպտեմբերի 10-ին՝ հերոսամարտի 41-րդ օրը, ծովում երևում են ֆրանսիական երկու ռազմանավ, որոնք սկսում են գնդակոծել թուրքական դիրքերը: Ապա Դարտիժ դյու Ֆուռնեն իր անձնական պատասխանատվությամբ հրամայում է ժողովրդին նավերով տեղափոխել Եգիպտոսի Պորտ Սաիդ նավահանգիստ: Նախ տարհանվում են կանայք, երեխաներն ու ծերերը, ապա՝ ինքնապաշտպանական ուժերը: Սեպտեմբերի 13-15-ը շուրջ 4000 հոգու ֆրանսիական «Ժաննա դ’Արկ» և այլ ռազմանավեր փոխադրում են դեպի Պորտ Սաիդ (Եգիպտոս), որտեղ հիմնվում է մուսալեռցիների վրանաքաղաքը: Այդ դժվարին օրերին ծնվում են երեխաներ, ովքեր ստանում են ազատությունը, փրկությունը խորհրդանշող անուններ: Անգամ որոշ երեխաներ կոչվեցին Գիշեն՝ ի պատիվ ֆրանսիական «Գիշեն» ռազմանավի:




Մուսալեռցիները ֆրանսիական ռազմանավ տեղափոխվելիս, սեպտեմբեր, 1915 թ.


Մուսալեռցի հայ գաղթականներն օգնության հասած ֆրանսիական ռազմանավի վրա, սեպտեմբեր, 1915 թ.а


Ֆրանսիական «Ժաննա դ’Արկ» հածանավը. փոստային բացիկ


Մուսալեռցի հայ գաղթականները Պորտ Սաիդի վրանաքաղաքում

Երեք ամիս հետո միայն Ֆրանսիայից Կիպրոս է հասնում պատասխան հեռագիրը, որտեղ ֆրանսերենով գրված է լինում` “Ou se trouve mont Moise?” (որտե՞ղ է գտնվում Մովսեսի լեռը): Այսպիսով, եթե Դարթիժ դյու Ֆուռնեն, իր ռազմական կարիերան վտանգի ենթարկելով, չհետևեր իր խղճի ձայնին և ղեկավարվեր ռազմական օրենքներով, ապա ոչ մի մուսալեռցի չէր փրկվի: Հայ ժողովուրդը երախտագիտությամբ է հիշում ֆրանսիացի մեծ մարդասերին:

Կազմեց Սեդա Պարսամյանը:





ՀԵՏԵՎԵ՝Ք ՄԵԶ



ՎԻՐՏՈՒԱԼ ԹԱՆԳԱՐԱՆ

ԼԵՄԿԻՆԻ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿ

Lemkin
ՀՑԹԻ ՄԵԿՆԱՐԿՈՒՄ Է
2018Թ. ՌԱՖԱՅԵԼ ԼԵՄԿԻՆԻ
ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿԸ

ՀԱՏՈՒԿ ՆԱԽԱԳԻԾ

100photo
100 ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՉԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ


ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

brand book
Ժամանակավոր ցուցադրություններ՝ Հայոց ցեղասպանության թեմայով
Հայոց ցեղասպանության թեմային նվիրված տարբեր խորագրերով ժամանակավոր ցուցադրությունները շահեկանորեն կնպաստեն հայկական ու միջազգային լսարաններում սույն թեման խոր և հանգամանալի ներկայացնելուն, կծառայեն կրթադաստիարակչական նպատակների:

ՀԻՇԻ՛Ր

remember
Միքայել Ֆրենկյուլյան, սովորել է Ամերիկայի Օբերլին քոլեջում: Եղել է Սեբաստիայի Ամերիկյան քոլեջի պրոֆեսոր: 1915 թ. ձերբակալվել է, այնուհետև սպանվել: Հայոց ցեղասպանության զոհ:

Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության միջազգային հանդես  

Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության միջազգային հանդես

Հայաստան, Երևան, 0028
Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր
Հեռ.: (374 10) 39 09 81
Ֆաքս: (374 10) 39 10 41
    2007-2016 © Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ     Էլ.հասցե: info@genocide-museum.am